Fundacja rodzinna a ryzyko podatkowe. Popularne schematy kwestionowane przez KAS i sądy

Fundacja rodzinna nie jest automatyczną tarczą podatkową

Fundacja rodzinna jest legalnym narzędziem sukcesji, ochrony integralności rodzinnego majątku i długoterminowego inwestowania. Może posiadać udziały, otrzymywać dywidendy, wynajmować mienie, udzielać określonych pożyczek i spełniać świadczenia na rzecz beneficjentów. Preferencje podatkowe są częścią tego modelu. Sam fakt, że fundacja pozwala odroczyć opodatkowanie do chwili dystrybucji majątku, nie oznacza unikania opodatkowania.

Ryzyko zaczyna się gdzie indziej. Fundacja powstaje po uzgodnieniu sprzedaży, przejmuje aktywo tylko na czas transakcji, a pieniądze szybko wracają do fundatora. Świadczenie zostaje zastąpione pożyczką bez realnej perspektywy spłaty. Prywatne koszty rodziny są opisywane jako wydatki fundacji. Działalność operacyjna zostaje przeniesiona bez sprawdzenia ustawowych ograniczeń. Każda czynność może mieć prawidłową formę cywilnoprawną, lecz organ oceni jej treść, chronologię i całą sekwencję.

Poniższe schematy nie są automatycznie zakazane. Pokazują jednak powtarzalne układy, w których rośnie ryzyko GAAR, podatku od ukrytych zysków albo 25-procentowego CIT od działalności wykraczającej poza zakres dozwolony fundacji.

Najważniejsze wnioski

• Fundacja utworzona przed sprzedażą nie jest z definicji konstrukcją sztuczną. Ryzyko rośnie, gdy nabywca i warunki transakcji były znane wcześniej, a fundacja nie ma niezależnego planu sukcesyjnego i inwestycyjnego.
• Pożyczka, kontrakt menedżerski lub umowa dożywocia nie stają się neutralne podatkowo tylko dlatego, że nie nazwano ich świadczeniem dla beneficjenta.
• Kontrolowane są nie tylko wypłaty. Znaczenie mają również bezpłatne korzyści, ceny nierynkowe, prywatne wydatki oraz wieloletnie zadłużenie beneficjentów.
• Zakres działalności z art. 5 ustawy o fundacji rodzinnej trzeba badać przed rozpoczęciem projektu. Działalność poza tym katalogiem może podlegać 25-procentowemu CIT.
• Dokumentacja sukcesyjna musi powstać przed transakcją i odpowiadać późniejszym działaniom. Statut sam nie zastępuje rzeczywistego planu.
• Projekt UD447 pokazuje kierunek polityki fiskalnej, ale na 22 sierpnia 2026 r. pozostaje projektem. Nie wolno przedstawiać proponowanych zmian jako obowiązującego prawa.

1. Fundacja utworzona tuż przed sprzedażą udziałów lub akcji

Jak schemat ma działać. Właściciel planuje zbycie spółki. Zamiast sprzedać udziały bezpośrednio, ustanawia fundację rodzinną i wnosi do niej udziały lub akcje. Sprzedawcą zostaje fundacja. Cena pozostaje czasowo w fundacji, może być reinwestowana albo później wypłacona beneficjentom zgodnie z zasadami opodatkowania świadczeń.

Fundacja może posiadać i zbywać udziały oraz akcje. Ustawa wprost dopuszcza przystępowanie do spółek handlowych i uczestnictwo w nich. Samo wniesienie biznesu rodzinnego, a nawet jego późniejsza sprzedaż, nie przesądza więc o nadużyciu.

Dlaczego konstrukcja może zostać zakwestionowana. Szef KAS bada nie tylko daty podpisania umów. Istotne są wcześniejsze rozmowy z inwestorem, list intencyjny, due diligence, uzgodnienie ceny, zgody korporacyjne oraz rola fundatora po wniesieniu aktywów. Znaczenie ma też przeznaczenie ceny. Jeżeli fundacja nie podejmuje samodzielnych decyzji inwestycyjnych, a środki mają szybko wrócić do fundatora, łatwo przedstawić ją jako pośrednika dodanego do gotowej transakcji.

Takie ryzyko zmaterializowało się w odmowie wydania opinii zabezpieczającej z 23 stycznia 2026 r., DKP3.8082.4.2025. Plan obejmował utworzenie fundacji, wniesienie akcji i udziałów, sprzedaż akcji, odpłatne umorzenie udziałów oraz świadczenia dla beneficjentów, w tym fundatora. Szef KAS zwrócił uwagę między innymi na dominującą kontrolę fundatora, częściowe wniesienie majątku oraz słabość celu sukcesyjnego wobec zaplanowanych transakcji i dystrybucji środków.

Granica nie przebiega jednak według prostego terminu. W opinii z 6 maja 2026 r., DKP16.8082.10.2025, Szef KAS udzielił ochrony. Nie prowadzono negocjacji z inwestorem, nie planowano krótkoterminowej sprzedaży, spółka rozwijała działalność, a fundacja miała długoterminowo gromadzić i pomnażać majątek. Podobne znaczenie w opinii z 26 maja 2025 r., DKP2.8082.9.2024, miały brak wcześniejszych prób sprzedaży, zamiar reinwestowania ceny, brak planu wypłaty środków fundatorowi oraz wielopokoleniowe założenia statutu.

Lekcja dla właściciela: nie używaj fundacji jako przejściówki do uzgodnionej sprzedaży. Plan sukcesji, zasady zarządzania ceną i polityka świadczeń powinny istnieć wcześniej oraz działać także wtedy, gdy sprzedaż nie dojdzie do skutku.

2. Dożywocie lub utrzymanie fundatora zamiast świadczenia

Jak schemat ma działać. Fundator przenosi nieruchomość do fundacji na podstawie umowy dożywocia. W zamian fundacja zobowiązuje się utrzymywać fundatora, zapewniać mu mieszkanie, wyżywienie, opiekę lub pokrywać inne koszty życiowe. Przyjęte założenie podatkowe jest proste: wydatki wynikają z umowy wzajemnej, a nie ze statusu fundatora lub beneficjenta. Nie powinny więc być traktowane jak opodatkowane świadczenia fundacji.

Umowa dożywocia jest instytucją prawa cywilnego. Może odpowiadać realnej potrzebie zabezpieczenia osoby przekazującej nieruchomość. Problem powstaje wtedy, gdy jej funkcja sprowadza się do stworzenia stałego kanału finansowania prywatnego życia fundatora poza zasadami przewidzianymi dla świadczeń.

Dlaczego konstrukcja może zostać zakwestionowana. W nieprawomocnym wyroku z 11 czerwca 2026 r., I SA/Wr 79/26, WSA we Wrocławiu zaakceptował odmowę wydania interpretacji indywidualnej z powodu uzasadnionego podejrzenia zastosowania GAAR. W opisie sprawy fundator miał przenieść lokal do fundacji, a fundacja zapewnić dożywotnie utrzymanie jemu i osobom bliskim. Sąd zwrócił uwagę na samodzielność życiową fundatora i brak przekonującej potrzeby alimentacyjnej. Istotne były również podobieństwo planowanych wydatków do świadczeń dla beneficjentów oraz możliwe uniknięcie PIT i 15-procentowego CIT po stronie fundacji.

To rozstrzygnięcie ma ograniczony zakres. Sąd nie wydał decyzji stosującej GAAR i nie przesądził o opodatkowaniu wszystkich umów dożywocia. Potwierdził jedynie, że opis może uzasadniać odmowę interpretacji na podstawie art. 14b § 5b Ordynacji podatkowej. Właściwa ocena wymagałaby odrębnego postępowania, pełnych dowodów i analizy rzeczywistych powodów transakcji.

Ryzyko rośnie, gdy fundator wnosi tylko wybrane aktywo, zachowuje pozostały majątek i dochody, a zakres dożywocia obejmuje nieograniczone wydatki całej rodziny. Podobnie wygląda sytuacja, w której fundacja finansuje samochody, podróże, mieszkania albo usługi prywatne bez jednoznacznej podstawy w statucie i bez prawidłowego rozpoznania skutków podatkowych.

Lekcja dla fundatora: prywatna konsumpcja nie staje się celem sukcesyjnym przez zmianę nazwy umowy. Jeżeli fundacja ma zapewniać utrzymanie, trzeba wykazać realną potrzebę, proporcjonalność zobowiązań i ich niezależny sens cywilny, a następnie odrębnie ocenić CIT i PIT.

3. Pożyczki dla beneficjentów zamiast wypłaty świadczeń

Jak schemat ma działać. Zamiast wypłacić opodatkowane świadczenie, fundacja udziela beneficjentowi pożyczki. Umowa przewiduje termin krótszy niż dziesięć lat, odsetki i możliwość przedłużenia. Beneficjent otrzymuje środki od razu, a podatek od dystrybucji nie powstaje w chwili przekazania pieniędzy. W praktyce pożyczka może być odnawiana, spłacana kolejną pożyczką albo pozostawać bez rzeczywistych działań windykacyjnych.

Udzielanie pożyczek beneficjentom mieści się w dozwolonej działalności fundacji. Nie każda taka umowa jest ukrytym zyskiem. Ustawa o CIT wprost obejmuje jednak 15-procentowym podatkiem określone pożyczki dla beneficjenta. Dotyczy to między innymi części pożyczki wymagalnej w danym roku, która nie została zwrócona do terminu złożenia CIT-8FR, oraz pożyczki udzielonej na co najmniej dziesięć lat. Przy ustalaniu tego okresu uwzględnia się również przedłużenia.

Dlaczego konstrukcja może zostać zakwestionowana. W interpretacji z 9 sierpnia 2024 r., 0111-KDIB1-2.4010.283.2024.2.AK, Dyrektor KIS potwierdził, że pożyczka dla beneficjenta na okres krótszy niż dziesięć lat nie jest automatycznie ukrytym zyskiem. Jednocześnie wskazał znaczenie przedłużenia okresu finansowania. W innych interpretacjach organy podkreślają, że szczególne reguły art. 24q ust. 1a pkt 5 i 6 dotyczą właśnie pożyczek dla beneficjentów.

Literalne spełnienie terminu nie zamyka jednak analizy. Jeżeli od początku nie istnieje zdolność ani zamiar spłaty, oprocentowanie nie jest pobierane, zabezpieczenie jest pozorne, a kolejne aneksy odsuwają termin, organ może badać rzeczywistą treść czynności lub całą sekwencję na podstawie GAAR. Szczególnie słabo wygląda pożyczka finansująca bieżącą konsumpcję fundatora, gdy fundacja równolegle nie realizuje planu inwestycyjnego.

Rządowy opis projektu UD447 wprost wskazuje sztuczny obieg środków między fundacją, fundatorem, beneficjentami i podmiotami powiązanymi jako zidentyfikowane ryzyko. Nie jest to nowa podstawa opodatkowania, lecz czytelny sygnał, jakie przepływy będą przedmiotem zainteresowania KAS.

Lekcja dla zarządu fundacji: traktuj beneficjenta jak rzeczywistego dłużnika. Oceń zdolność spłaty, określ cel finansowania, pobieraj rynkowe odsetki, monitoruj terminy i dokumentuj spłaty. Pożyczka, której fundacja nie zamierza odzyskać, jest ekonomicznie bliższa świadczeniu niż finansowaniu.

4. Wynagrodzenie fundatora i transakcje z rodziną jako kanał wypłat

Jak schemat ma działać. Fundator lub beneficjent świadczy na rzecz fundacji usługi zarządcze, doradcze, księgowe albo dotyczące nadzoru nad majątkiem. Zamiast świadczenia wynikającego ze statutu otrzymuje wynagrodzenie na podstawie kontraktu. W innym wariancie fundacja kupuje od podmiotu rodzinnego usługi lub aktywa po cenie wyższej od rynkowej, wynajmuje mu składnik majątku poniżej rynku albo pokrywa jego koszty.

Takie umowy mogą mieć pełne uzasadnienie gospodarcze. Fundacja potrzebuje zarządu, administracji i profesjonalnej obsługi. Ustawa nie zakazuje również wszystkich transakcji z podmiotami powiązanymi. Podatkowy problem może jednak powstać niezależnie od ważności umowy i faktycznego wykonania usługi.

Dlaczego konstrukcja może zostać zakwestionowana. Katalog ukrytych zysków w art. 24q ust. 1a ustawy o CIT obejmuje świadczenia z tytułu określonych usług wykonywanych przez fundatora, beneficjenta lub podmiot powiązany. Należą do nich między innymi usługi zarządzania i kontroli, przetwarzania danych, usługi prawne, księgowe, reklamowe oraz świadczenia o podobnym charakterze. Katalog obejmuje także różnicę między wartością rynkową transakcji a ustaloną ceną w innych transakcjach z tymi osobami i podmiotami.

W interpretacji z 19 grudnia 2023 r., 0111-KDIB2-1.4010.423.2023.2.AJ, Dyrektor KIS uznał wynagrodzenie fundatora i beneficjenta za zarządzanie i kontrolę za ukryty zysk. Stanowisko to zaakceptował WSA w Łodzi w wyroku z 11 kwietnia 2024 r., I SA/Łd 134/24. Sąd wskazał, że usługa została wprost wymieniona w ustawie. Nie było więc konieczne wykazywanie, że wynagrodzenie jest nierynkowe lub usługa fikcyjna.

To ważne rozróżnienie. Wydatek może być potrzebny, rynkowy i prawidłowo udokumentowany, a mimo to podlegać 15-procentowemu CIT jako ukryty zysk. Z kolei cena nierynkowa może tworzyć dodatkową podstawę opodatkowania w części odpowiadającej odchyleniu od rynku. Dokumentacja cen transferowych nie znosi podatku, jeśli świadczenie należy do ustawowego katalogu. Pomaga natomiast ustalić jego prawidłową wartość i ograniczyć dalsze ryzyka.

Lekcja dla organów fundacji: przed podpisaniem umowy z fundatorem, beneficjentem lub spółką rodzinną sprawdź nie tylko rynkowość. Zweryfikuj też katalog ukrytych zysków, status powiązań, rzeczywistego wykonawcę i skutki po stronie odbiorcy.

5. Działalność operacyjna ukryta pod etykietą najmu lub inwestowania

Jak schemat ma działać. Fundacja przejmuje działalność, która wcześniej była prowadzona przez spółkę. Kupuje lokale z zamiarem szybkiego remontu i sprzedaży, prowadzi krótkoterminowe zakwaterowanie z szerokim pakietem usług albo regularnie handluje aktywami spoza ustawowego katalogu. Przychód ma korzystać ze zwolnienia właściwego fundacji, ponieważ czynności są opisywane jako zarządzanie majątkiem, najem lub inwestowanie.

Zakres dozwolonej działalności gospodarczej określa art. 5 ustawy o fundacji rodzinnej. Katalog obejmuje między innymi zbywanie mienia, o ile nie zostało nabyte wyłącznie w celu dalszego zbycia, najem i dzierżawę, uczestnictwo w określonych spółkach, obrót papierami wartościowymi oraz udzielanie wskazanych pożyczek. Działalność poza tym zakresem podlega 25-procentowemu CIT na podstawie art. 24r ustawy o CIT.

Dlaczego konstrukcja może zostać zakwestionowana. Ryzykowny jest przede wszystkim model, w którym fundacja działa jak deweloper, hotel lub przedsiębiorstwo usługowe, lecz przychody opisuje jako bierny zarząd majątkiem. Przy nieruchomościach organ będzie badał zamiar istniejący przy nabyciu, długość i rzeczywisty charakter najmu, zakres remontów, powtarzalność sprzedaży oraz dodatkowe usługi. Przy innych aktywach znaczenie mają szczególne wyjątki z art. 5, dlatego nie można mechanicznie przenosić reguł dotyczących nieruchomości na udziały lub papiery wartościowe.

Orzecznictwo wyznaczyło zarazem granice nadmiernie restrykcyjnej wykładni. W wyroku z 18 lutego 2026 r., II FSK 1010/25, NSA zaakceptował sprzedaż nieruchomości po co najmniej dziesięciu latach rzeczywistego najmu. Sam fakt, że przy nabyciu przewidywano przyszłe zbycie, nie oznaczał nabycia wyłącznie w celu odsprzedaży.

W wyroku z 16 stycznia 2026 r., II FSK 1136/24, NSA potwierdził również, że sam krótkoterminowy charakter najmu nie wyłącza go z art. 5 ust. 1 pkt 2 ustawy. Ustawa nie wprowadza minimalnego okresu korzystania. Nie oznacza to jednak automatycznej ochrony dla pełnej działalności hotelowej. Recepcja, gastronomia, regularne sprzątanie w trakcie pobytu, transport lub usługi concierge mogą zmienić ekonomiczny charakter projektu.

Lekcja dla zarządu fundacji: przed uruchomieniem projektu rozpisz każdą czynność i każde źródło przychodu. Nazwa PKD ani tytuł umowy nie rozstrzygają. Jeżeli model wymaga aktywnej działalności operacyjnej, bezpieczniejszym rozwiązaniem może być prowadzenie jej w opodatkowanej spółce zależnej, a nie bezpośrednio w fundacji.

Co łączy kwestionowane konstrukcje

Pierwszym elementem jest transakcyjność. Fundacja pojawia się dopiero wtedy, gdy znana jest sprzedaż, potrzeba wypłaty albo projekt inwestycyjny. Nie rozwiązuje wcześniejszego problemu sukcesyjnego. Ma jedynie przejąć przychód lub koszt.

Drugim jest powrót korzyści do fundatora. Cena sprzedaży, pożyczka, wynagrodzenie lub pokrywane wydatki szybko służą prywatnym potrzebom tej samej osoby. Formalnie pieniądze przechodzą przez fundację. Ekonomicznie zmienia się niewiele.

Trzecim jest brak niezależności. Fundacja nie ma polityki inwestycyjnej, procedury świadczeń, zasad zawierania transakcji z rodziną ani realnego procesu decyzyjnego. Wszystkie decyzje podejmuje fundator tak samo jak przed wniesieniem majątku.

Czwartym jest rozbieżność między statutem a wykonaniem. Dokumenty mówią o wielopokoleniowej sukcesji, lecz pierwsze działania dotyczą sprzedaży aktywa i wypłaty pieniędzy. Dla organu późniejsza praktyka jest równie ważna jak uzasadnienie przygotowane przy ustanowieniu fundacji.

Nie każdy błąd wymaga GAAR. Ukryte zyski i działalność niedozwolona mają własne, szczególne podstawy opodatkowania. Art. 199a Ordynacji służy ustaleniu rzeczywistej treści czynności. GAAR ma znaczenie wtedy, gdy zespół czynności prowadzi do korzyści sprzecznej z celem przepisów, korzyść jest głównym lub jednym z głównych celów, a sposób działania ma sztuczny charakter. Prawidłowa analiza powinna wskazać właściwe narzędzie, a nie używać pojęcia „obejście prawa” jako ogólnej etykiety.

Projekt UD447. Kierunek zmian, a nie obowiązujące prawo

4 sierpnia 2026 r. w wykazie prac Rady Ministrów opublikowano założenia projektu UD447. Przewidują one 36-miesięczny okres utrzymania własności składników majątku oraz ograniczenie wykorzystania podmiotów transparentnych podatkowo. Projekt zakłada również objęcie fundacji reżimem CFC, doprecyzowanie najmu krótkoterminowego i podwyższenie stawki z art. 24q z 15 do 19 proc.

Na dzień przyjęty w artykule są to założenia projektu, nie obowiązujące przepisy. Nie należy stosować projektowanego 36-miesięcznego terminu do obecnych transakcji ani ignorować aktualnych wyroków NSA. Zarząd powinien jednak uwzględnić ryzyko legislacyjne w modelu finansowym, zwłaszcza przy aktywach o długim horyzoncie i planowanych wypłatach po 2026 r.

Dobrym przykładem różnicy między prawem obowiązującym a kierunkiem projektu są zagraniczne spółki transparentne. W wyroku z 22 stycznia 2026 r., II FSK 553/25, NSA uznał, że sama transparentność podatkowa nie wyłącza podmiotu z art. 5 ust. 1 pkt 3 ustawy. Trzeba badać jego podobieństwo prawne do polskich spółek handlowych. Projekt UD447 zmierza natomiast do ograniczenia takiego modelu. Dzisiejsza dopuszczalność i przyszłe ryzyko zmiany prawa wymagają dwóch odrębnych ocen.

Jak ograniczyć ryzyko. Checklista dla fundatora i zarządu

Przed ustanowieniem fundacji lub istotną transakcją warto:

Dokumentacja ma znaczenie tylko wtedy, gdy opisuje rzeczywisty proces decyzyjny. Uchwała sporządzona po sprzedaży nie naprawi braku wcześniejszego celu. Najlepszym dowodem funkcji sukcesyjnej pozostaje konsekwentne zarządzanie majątkiem w kolejnych latach.

• Zdefiniować konkretny problem sukcesyjny i wskazać, dlaczego nie rozwiązuje go prostsza struktura.
• Odtworzyć chronologię negocjacji sprzedaży, decyzji rodzinnych i prac nad fundacją.
• Przyjąć wieloletnią politykę inwestycyjną, płynnościową i dystrybucyjną.
• Rozdzielić majątek fundacji od prywatnych wydatków fundatora i beneficjentów.
• Wprowadzić procedurę pożyczek z oceną zdolności spłaty, rynkowym oprocentowaniem i monitoringiem terminów.
• Sprawdzać każdą transakcję z osobą powiązaną pod kątem ukrytych zysków oraz wartości rynkowej.
• Zweryfikować każdą linię działalności z katalogiem art. 5 ustawy o fundacji rodzinnej.
• Dokumentować decyzje ex ante. Protokoły i analizy powinny powstać przed podpisaniem wiążących umów.
• Sprawdzać, czy praktyka fundacji odpowiada statutowi, celom sukcesyjnym i przyjętym procedurom.
• Odrębnie przeanalizować GAAR, MDR, ceny transferowe, PIT beneficjentów, VAT, PCC oraz ryzyko odpowiedzialności zarządu.
• Przy transakcji znacznej wartości rozważyć opinię zabezpieczającą przed rozpoczęciem negocjacji na zaawansowanym etapie.
• Aktualizować model podatkowy w toku prac legislacyjnych nad projektem UD447, bez traktowania projektu jak ustawy.

Wniosek

Fundacja rodzinna nie jest ani automatyczną tarczą podatkową, ani konstrukcją podejrzaną z samej natury. Jest odrębnym właścicielem majątku, który powinien realizować długoterminowy cel, działać przez własne organy i przestrzegać szczególnych zasad opodatkowania.

Ryzyko rośnie, gdy fundację można usunąć z diagramu bez zmiany gospodarczego rezultatu. Jeżeli jej jedyną funkcją jest przejęcie znanej sprzedaży, finansowanie prywatnych wydatków albo wykonywanie działalności operacyjnej pod inną nazwą, materiał obronny będzie słaby. Z kolei prawidłowo zaprojektowana fundacja może sprzedać aktywo, udzielić pożyczki lub inwestować. Musi jednak robić to w granicach ustawy i zgodnie z rzeczywistym planem sukcesyjnym.

Kancelaria Empirium analizuje ryzyko przed ustanowieniem fundacji rodzinnej, wniesieniem aktywów, sprzedażą biznesu i wypłatą świadczeń. Przygotowuje wnioski o opinie zabezpieczające, porządkuje dokumentację celu gospodarczego oraz reprezentuje fundacje, fundatorów i beneficjentów w postępowaniach przed KIS, Szefem KAS, WSA i NSA. Najwięcej wariantów pozostaje dostępnych przed pierwszą wiążącą czynnością.